Người thầy trong "thời đại A.I."

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (A.I.) phát triển nhanh chóng, câu hỏi liệu A.I. có thể thay thế người thầy đã trở thành cuộc tranh luận cấp thiết của ngành giáo dục. Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11), thay vì chỉ tôn vinh những cống hiến truyền thống, chúng ta cần nhìn nhận lại vị thế và sứ mệnh mới của người thầy khi A.I. "phủ sóng": Người thầy không còn chỉ truyền tải kiến thức, mà là người kiến tạo năng lực, thắp lửa đam mê và hình thành nhân cách.

Lỗ hổng nhân văn mà A.I. không thể lấp đầy

Không thể phủ nhận A.I. đang đảm nhiệm hiệu quả nhiều nhiệm vụ từng thuộc về giáo viên. Bài giảng trực tuyến, video giáo dục và các nền tảng học tập điện tử có thể truyền đạt kiến thức cơ bản nhanh chóng, rõ ràng và lặp lại không giới hạn. A.I. còn hỗ trợ cá nhân hóa quá trình học: phân tích tốc độ tiếp thu, nhận diện lỗi lặp lại và điều chỉnh bài tập phù hợp với từng học sinh - điều mà giáo viên rất khó thực hiện khi đứng trước lớp 40 - 50 học sinh. Công nghệ chấm điểm tự động cũng mang lại đánh giá định lượng nhanh, khách quan cho các dạng bài trắc nghiệm.

Tuy nhiên, tất cả ưu thế đó chỉ thể hiện vai trò của "bộ máy tri thức" – một hệ thống xử lý và phân phối thông tin. Tri thức, về bản chất, là dữ liệu đã được xử lý; điều mà A.I. không thể thay thế là chiều sâu nhân văn của giáo dục.

A.I. có thể mô phỏng giọng nói, biểu cảm, thậm chí phản hồi dựa trên dữ liệu cảm xúc, nhưng máy móc không có linh hồn, không có hệ giá trị nội tại và không sở hữu khả năng đồng cảm thực sự. Những khoảng trống này chính là đặc quyền của người thầy.

Trước hết là trí tuệ cảm xúc (EQ). Khi một học sinh buồn bã, lo âu hay có dấu hiệu khủng hoảng tâm lí, A.I. chỉ nhìn thấy sự sụt giảm điểm số; giáo viên lại đọc được những biểu hiện tinh tế – một ánh mắt, cử chỉ hay câu trả lời lảng tránh – để tìm ra nguyên nhân sâu xa. Người thầy thiết lập kết nối con người, tạo sự an toàn tinh thần để học sinh bộc lộ và chữa lành.

Tiếp theo là sự tỉnh thức và chuẩn mực đạo đức. A.I. không biết gì về lòng tri ân, sự khiêm tốn hay tâm huyết – những phẩm chất chỉ đến từ trải nghiệm đời sống. Qua hành vi và thái độ, người thầy dạy học sinh tôn trọng tri thức, tôn trọng người khác và có trách nhiệm với cộng đồng. Sự hiện diện của thầy trong lớp – ánh mắt, nụ cười, năng lượng chia sẻ – là chất kết dính thúc đẩy hành vi học tập tích cực mà bài giảng một chiều không thể mang lại.

Cuối cùng là sự thẩm định chủ quan và khả năng xây dựng nhân cách. A.I. có thể đánh giá kết quả bằng điểm số, nhưng giáo viên đánh giá cả quá trình: nỗ lực, tinh thần hợp tác, tư duy phản biện và khả năng vượt qua thất bại. Đây là những năng lực sống quyết định thành công và hạnh phúc lâu dài – những điều không thể đo bằng thuật toán.

"Phép thử" để nghề giáo nâng cấp giá trị

Câu hỏi liệu trường học có bị thay thế bằng bài giảng trực tuyến đã có câu trả lời: không. Trường học cần chuyển đổi chức năng – từ trung tâm truyền tải tri thức sang trung tâm cộng đồng và phát triển nhân cách. John Dewey từng nhấn mạnh giáo dục gắn với đời sống; ngày nay, nhà trường càng phải là không gian học qua trải nghiệm có định hướng, nơi các tình huống thực tế rèn luyện kĩ năng sống và giá trị đạo đức.

Những khoảnh khắc học tập ngẫu nhiên, tình cảm ấm áp trong lớp hay tinh thần đồng đội khi làm dự án tạo nên "khoảnh khắc giáo dục" mà A.I. không thể mô phỏng trọn vẹn. Vì vậy, công nghệ nên được xem là công cụ giải phóng thời gian cho giáo viên – để họ dành nhiều hơn cho vai trò cố vấn, người truyền cảm hứng và "kiến trúc sư" nhân cách.

Với chính sách giáo dục định hướng phát triển năng lực, A.I. không phải mối đe dọa mà là phép thử buộc nghề giáo nâng cấp giá trị. Công nghệ đặt ra yêu cầu người thầy phải sáng tạo hơn, chú trọng phát triển năng lực con người – học để biết, học để làm, học để chung sống và học để tự khẳng định – những trụ cột giáo dục theo định hướng của UNESCO.

Vị trí của người thầy trong kỉ nguyên mới là không thể thay thế: chỉ con người mới dạy con người về lòng tri ân, sự đồng cảm và ý nghĩa cuộc sống – những phẩm chất tạo nên nội lực tỉnh thức để thế hệ trẻ Việt Nam tự tin làm chủ tương lai. Khi tri thức sẵn có chỉ bằng một thao tác chạm màn hình, vị trí của giáo viên càng trở nên đặc biệt: chỉ con người mới dạy được con người về nhân cách, lòng tri ân, sự đồng cảm và khát vọng sống.

A.I. có thể thay thế một phần công việc, nhưng không thể thay thế tư chất của người thầy.

Nguồn: Báo Người Lao Động

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9