TS. Nguyễn Tường Bách: Nhìn vào bên trong và… biết

Không ít độc giả Việt Nam đã quen thuộc với những trang văn trầm tĩnh, thấm đẫm chất "thiền" của TS. Nguyễn Tường Bách qua các tác phẩm như Mùi hương trầm, Lưới trời ai dệt, Đêm qua sân trước một cành mai, Mộng đời bất tuyệt.

Đến với sự kiện giao lưu mang chủ đề "Một trong muôn một" tại Khách sạn Continental Saigon (phường Sài Gòn) chiều ngày 10/1, TS. Nguyễn Tường Bách đã giới thiệu với khán giả về thiền sư tông Tào Động Nhật Bản Shunryu Suzuki (1904–1971). Ông là người đã đưa việc thực hành Thiền (Zazen) vào đời sống phương Tây một cách giản dị và thực tiễn, hiểu rất rõ tâm thế của con người hiện đại.

"Hãy ngồi xuống… và thấy mình là Phật."

Câu nói nổi tiếng của truyền thống Thiền Tào Động vang lên một cách giản đơn, nhưng dường như lại tạo nên một cú va chạm mạnh mẽ với tâm thức hiện đại. Giữa một thời đại mà chúng ta luôn tự ti về những khiếm khuyết, thật khó để tin rằng chính bản thân – với đầy rẫy những bất an và giới hạn – lại có thể tương đồng với một biểu tượng của sự toàn thiện và giác ngộ. Chính nghịch lý này là cánh cửa mà Thiền mời gọi chúng ta bước qua.

Câu trả lời nằm trong chính chúng ta

Từ những vần thơ của đại thi hào Rabindranath Tagore về hình ảnh người ăn xin đi khắp thế gian nhưng cuối cùng lại tìm thấy kho báu ngay trước cửa nhà mình, cho đến ngụ ngôn về "Cái hang" kinh điển của nhà hiền triết Hy Lạp Plato, TS. Nguyễn Tường Bách đã khéo léo xâu chuỗi những tư tưởng lớn của nhân loại để chỉ ra một sự thật: Những câu trả lời tưởng chừng vĩ mô về vũ trụ và cuộc đời, thực chất đều bắt đầu từ một hành trình duy nhất – hành trình nhìn sâu vào bên trong chính mình.

Để minh họa cho tư tưởng này, TS. Nguyễn Tường Bách đưa ra một ẩn dụ đầy thú vị: Thanh nam châm. Một thanh nam châm khi còn nguyên vẹn luôn sở hữu hai cực Bắc - Nam rõ rệt. Thế nhưng, điều kỳ diệu là khi ta cắt nhỏ nó ra, dù đến kích thước nào đi nữa, mỗi mảnh vụn vẫn tiếp tục duy trì đầy đủ hai cực ấy. Không có mảnh nào bị coi là thiếu từ tính, chỉ là có nơi từ tính biểu hiện mạnh mẽ, có nơi lại ẩn tàng. Con người cũng vậy. Theo ông, mỗi chúng ta đều mang sẵn trong mình trọn vẹn khả năng để kết nối, thấu hiểu và sống một cuộc đời sâu sắc. Nhưng phần lớn thời gian, những năng lực nguyên bản đó bị che khuất. Vậy điều gì đã che mờ chúng ta? Đó chính là cái tôi (bản ngã) luôn muốn tách rời khỏi thế giới; là thói quen so sánh, phân biệt và phán xét; là những lớp suy nghĩ vận hành không ngừng nghỉ tựa như những áng mây mù che khuất bầu trời xanh.

Với TS. Nguyễn Tường Bách, chủ đề "Một trong muôn một" không phải là một khẩu hiệu đạo đức hay triết lý trừu tượng. Đó là một trải nghiệm sống thực chứng. Ông chỉ ra rằng, khi một người thực sự cảm nhận được mình không hề tách rời khỏi cộng đồng, thiên nhiên và dòng chảy lớn hơn của sự sống, một bước ngoặt tâm thức sẽ xảy ra: Ta không còn phải sống bằng nguồn năng lượng cạn kiệt của một cá nhân đơn lẻ. Ông lý giải: Khi chạm tới trạng thái "Một trong muôn một", con người sẽ tiếp xúc được với nguồn năng lượng sống rộng lớn của tập thể và vũ trụ — một nguồn lực rộng hơn rất nhiều so với cái cá nhân bé nhỏ.

Trên con đường Thiền, mỗi người phải tự đi con đường riêng của mình

Khi được hỏi về cách để biết mình có đang Thiền đúng hay không, TS. Nguyễn Tường Bách – người đã có hơn 60 năm thực hành bền bỉ – đã đưa ra một cái nhìn đầy cởi mở.

Theo ông, Thiền không có một khuôn mẫu duy nhất bởi mỗi cá nhân đều có những chứng ngộ riêng biệt. Nếu cần một định nghĩa chung nhất, thì Thiền chính là khả năng nhận diện: Biết rõ những gì đang xảy ra trong tâm trí, thấu hiểu chúng mà không buông lời phán xét.

Về thước đo hiệu quả của việc thực hành, ông không dùng những khái niệm siêu hình. Thay vào đó, ông hướng sự tập trung vào những thay đổi rất thực tế trong đời sống: "Khi ta thấy mình bớt đi những cơn giận hờn, giảm bớt lòng tham và sự sân si; khi ta biết thông cảm và bao dung hơn với mọi người xung quanh, đó chính là lúc Thiền đã mang lại lợi ích thực sự."

Tuy nhiên, ông cũng đưa ra một lưu ý quan trọng: Đừng Thiền với mong cầu đạt được một kết quả nhất định. Bởi lẽ, khi tâm trí còn mải đuổi theo mục tiêu, Thiền đã đánh mất đi ý nghĩa sơ khai thuần khiết của nó. Thay vì rập khuôn theo bất kỳ ai, mỗi người hãy kiên nhẫn tự tìm ra con đường và cách thức thực hành riêng, phù hợp với chính tâm hồn mình.

Năm mới, học cách "làm lành" với chính mình 

Năm mới đến cũng là thời khắc không ít người trẻ rơi vào trạng thái chênh vênh khi đối diện với danh sách những điều "chưa đủ": chưa đủ giàu, chưa đủ giỏi, chưa đủ tốt. Áp lực phải trở thành một phiên bản hoàn hảo hơn vô tình khiến ta đánh mất sự kết nối với con người thật trong hiện tại. Để không lạc mất bản thân trên hành trình trưởng thành, TS. Nguyễn Tường Bách đã gửi gắm những "mỏ neo" tâm hồn giúp người trẻ định vị lại chính mình.

Năm mới, có lẽ không nhất thiết phải là một cuộc viễn chinh để tìm kiếm một con người mới hoàn hảo hơn. Đôi khi, hành trình ý nghĩa nhất lại là cuộc trở về. Trở về để "làm lành" với những khiếm khuyết, để nhận diện hạnh phúc từ sự biết ơn, và để thấy mình là một phần không thể tách rời của dòng chảy sự sống mênh mông.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV