Cuộc đua khống chế ổ dịch từ vi-rút Nipah ở Ấn Độ và nỗi ám ảnh y tế toàn cầu

Theo tờ Independent của Anh, Ấn Độ đang siết chặt các biện pháp y tế sau khi ghi nhận ổ dịch vi-rút Nipah tại bang West Bengal, miền Đông nước này. Giới chức xác nhận ít nhất năm ca nhiễm, trong đó có nhân viên y tế bị lây trong quá trình chăm sóc bệnh nhân. Gần 100 người đã được yêu cầu cách ly tại nhà, trong khi các ca bệnh đang được điều trị tại những bệnh viện ở Kolkata và khu vực lân cận, với một trường hợp trong tình trạng nguy kịch. Sự việc nhanh chóng làm dấy lên lo ngại về một đợt bùng phát mới của loại vi-rút được đánh giá là đặc biệt nguy hiểm này.

Nipah là vi-rút gây bệnh truyền từ động vật sang người, được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào nhóm mầm bệnh rủi ro cao vì tỷ lệ tử vong lớn và khả năng gây dịch. Các chuyên gia cho biết ca nhiễm ở người tương đối hiếm, song mỗi khi xuất hiện thường để lại hậu quả nặng nề cho hệ thống y tế, đặc biệt tại những khu vực đông dân cư và nguồn lực y tế còn hạn chế.

Nguồn gốc và sự lây nhiễm

Vi-rút Nipah (NiV) lần đầu được phát hiện năm 1999 sau một đợt bùng phát viêm não và bệnh hô hấp nghiêm trọng ở những người chăn nuôi lợn tại Malaysia và Singapore. Từ đây, giới khoa học xác định Nipah là mầm bệnh có khả năng vượt qua rào cản loài, lây từ động vật sang người. Vật chủ tự nhiên của vi-rút là loài dơi ăn quả thuộc chi Pteropus. Con người có thể nhiễm bệnh khi tiếp xúc trực tiếp với dơi hoặc động vật trung gian, hoặc ăn phải thực phẩm bị nhiễm nước bọt, nước tiểu hay phân của dơi, thường gặp nhất là trái cây và nhựa cây chà là tươi.

Không dừng lại ở đó, Nipah còn có thể lây truyền từ người sang người. Hình thức lây này đã được ghi nhận trong nhiều đợt bùng phát, đặc biệt thông qua tiếp xúc gần với dịch tiết cơ thể của bệnh nhân, bao gồm nước bọt, máu hoặc các chất bài tiết khác. Nguy cơ lây nhiễm tăng cao trong môi trường gia đình và cơ sở y tế nếu không tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp phòng hộ cá nhân.

Triệu chứng khó nhận biết, diễn tiến nhanh

Một trong những thách thức lớn nhất của Nipah là các triệu chứng ban đầu khá mơ hồ và dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh thông thường khác. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), thời gian ủ bệnh thường từ 4 đến 21 ngày, song trong một số trường hợp hiếm có thể kéo dài hơn.

Người nhiễm vi-rút thường khởi phát bằng các dấu hiệu giống cúm như sốt cao đột ngột, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi toàn thân. Một số bệnh nhân xuất hiện triệu chứng hô hấp như ho, khó thở hoặc viêm phổi, với mức độ nặng nhẹ khác nhau. Chính sự không đặc hiệu này khiến việc phát hiện sớm và khoanh vùng ca bệnh gặp nhiều khó khăn.

Điểm nguy hiểm nhất của Nipah là biến chứng viêm não. Các biểu hiện thần kinh như lú lẫn, rối loạn ý thức, co giật, thậm chí hôn mê thường xuất hiện sau vài ngày đến vài tuần kể từ khi phát bệnh. Một số trường hợp còn có thể bị viêm màng não, làm tăng nguy cơ tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề.

Tỷ lệ tử vong cao và di chứng kéo dài

Theo các số liệu dịch tễ học, tỷ lệ tử vong do vi-rút Nipah dao động từ 40-75%, tùy từng đợt dịch và chủng vi-rút lưu hành. Đây là con số rất cao so với nhiều bệnh truyền nhiễm khác, khiến Nipah luôn nằm trong nhóm mầm bệnh được giám sát chặt chẽ trên toàn cầu.

Những bệnh nhân sống sót không đồng nghĩa đã hoàn toàn hồi phục. Nhiều người phải đối mặt với các di chứng thần kinh lâu dài như co giật kéo dài, suy giảm nhận thức hoặc thay đổi tính cách. Đáng lo ngại hơn, trong một số trường hợp hiếm, viêm não có thể tái phát sau nhiều tháng hoặc nhiều năm, do vi-rút tái hoạt động trong cơ thể.

Các ổ dịch tại Nam Á và Đông Nam Á

Kể từ khi được phát hiện, Nipah chủ yếu gây bệnh tại Nam Á và Đông Nam Á. Bangladesh là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, với các ổ dịch gần như xuất hiện hằng năm kể từ 2001. Tại miền Nam Ấn Độ, bang Kerala từng ghi nhận ổ dịch lớn vào năm 2018, gây chấn động dư luận do số ca tử vong cao và tốc độ lây lan nhanh. Những năm sau đó, bang này tiếp tục ghi nhận các ca rải rác.

Ngoài ra, Philippines cũng từng báo cáo các ca bệnh liên quan đến vi-rút Nipah hoặc chủng vi-rút tương tự. Các nghiên cứu khoa học cho thấy kháng thể chống Nipah đã được phát hiện ở ít nhất 23 loài dơi tại châu Á và cả một số khu vực ở châu Phi, song các ổ dịch ở người cho đến nay vẫn chủ yếu giới hạn tại Nam và Đông Nam Á, nơi con người có nhiều cơ hội tiếp xúc với dơi và động vật nuôi.

Chưa có thuốc đặc trị, phòng ngừa là giải pháp duy nhất

Hiện nay, y học chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu hay vắc-xin phòng ngừa vi-rút Nipah. Việc chăm sóc bệnh nhân chủ yếu mang tính hỗ trợ, tập trung kiểm soát triệu chứng, duy trì hô hấp, điều trị biến chứng và ngăn ngừa bội nhiễm. WHO đã đưa Nipah vào danh sách các mầm bệnh ưu tiên nghiên cứu, nhằm thúc đẩy phát triển vắc-xin và thuốc điều trị trong tương lai.

Trong bối cảnh đó, các biện pháp phòng ngừa đóng vai trò then chốt. Giới chức y tế khuyến cáo người dân tránh ăn trái cây có dấu hiệu bị dơi cắn, không uống nhựa chà là tươi chưa qua đun sôi, rửa sạch hoặc gọt vỏ trái cây trước khi sử dụng. Những người tiếp xúc với động vật ốm, đặc biệt là lợn, cần mang đồ bảo hộ đầy đủ. Việc hạn chế tiếp xúc gần, không được bảo hộ với người nghi nhiễm và tuân thủ nghiêm ngặt vệ sinh tay là biện pháp quan trọng để ngăn chặn lây lan trong cộng đồng và bệnh viện.

Vi-rút Nipah và nỗi ám ảnh trong văn hóa đại chúng

Không chỉ là mối đe dọa y tế, Nipah còn trở thành nguồn cảm hứng cho các tác phẩm văn hóa. Bộ phim “Contagion” ra mắt năm 2011, tái hiện kịch bản một đại dịch toàn cầu do vi-rút lây từ dơi sang người, được cho là lấy cảm hứng một phần từ những mầm bệnh ngoài đời thực như Nipah. Tỷ lệ tử vong cao, khả năng lây lan đa dạng và việc chưa có vắc-xin khiến Nipah thường được giới khoa học nhắc đến như một ví dụ điển hình cho nguy cơ đại dịch trong tương lai.

Chính những đặc điểm này khiến Nipah luôn nằm trong nhóm vi-rút khiến giới y tế toàn cầu đặc biệt cảnh giác. Ổ dịch mới tại Ấn Độ một lần nữa cho thấy, trong thế giới ngày càng kết nối, các mầm bệnh nguy hiểm vẫn có thể bùng phát bất cứ lúc nào, đặt ra yêu cầu cấp thiết về giám sát, chuẩn bị và hợp tác y tế quốc tế.

Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9