Căng thẳng giữa Mỹ và Iran đang bước sang giai đoạn mới khi Washington gia tăng sức ép cùng lúc trên nhiều mặt trận, trong khi Tehran vừa cứng rắn đối phó vừa để ngỏ khả năng đối thoại. Cộng đồng quốc tế, đặc biệt là các nước vùng Vịnh, bày tỏ lo ngại nếu xung đột Mỹ-Iran leo thang nguy hiểm, thì sẽ gây hậu quả nặng nề về an ninh và kinh tế.

Theo hãng tin Al Jazeera, hai thập niên biến động kinh tế ở Iran đã làm suy yếu vị thế của giới thương nhân nước này. Cuộc biểu tình bắt nguồn từ các thương nhân đáng chú ý vì liên minh bền chặt giữa họ với hàng ngũ giáo sĩ Iran từng giúp thương nhân đóng vai trò quan trọng trong tiến trình chính trị của đất nước xuyên suốt 100 năm.

Giáo chủ Iran Ali Khamenei đã cố vạch ra ranh giới rõ ràng giữa nỗi bất bình chính đáng của giới thương nhân và làn sóng bạo loạn khắp cả nước. Theo ông, các quan chức phải đối thoại với thương nhân, nhưng tranh cãi với những kẻ bạo loạn là vô ích. Ông Khamenei ca ngợi giới thương nhân là một trong những thành phần trung thành nhất của đất nước. Thông điệp này phần nào công nhận vị thế và vai trò của thương nhân, nhưng chưa đủ xoa dịu tình hình. Các chủ doanh nghiệp đã đóng cửa hàng loạt khu chợ ở thủ đô Tehran do lạm phát phi mã và giá hàng hóa thiết yếu tăng mạnh chỉ trong thời gian ngắn. Tình hình càng trở nên tồi tệ khi đồng rial của Iran lao dốc so với đồng đôla Mỹ. Những diễn biến này đã khiến các thương nhân xuống đường phản đối. Các cuộc biểu tình sau đó lan rộng cả nước, và leo thang trở thành làn sóng phản đối chính quyền.

Phó giáo sư Kamran Matin – Đại học Sussex, Anh cho biết: "Tôi nghĩ mục đích của Tổng thống Trump là thay đổi thái độ của chính quyền Iran, chứ không nhất thiết thay đổi chế độ. Mỹ đã tận dụng cuộc biểu tình và áp lực tâm lý mà họ áp đặt lên Iran nhằm ép buộc nước này nhượng bộ, chủ yếu liên quan đến chương trình hạt nhân và tên lửa. Mỹ muốn Iran chấm dứt làm giàu uranium và hạn chế tầm bắn tên lửa để Israel không gặp nguy hiểm".

Iran cáo buộc các đặc vụ khủng bố của Mỹ và Israel kích động bạo loạn, trong khi Washington bác bỏ và nói rằng Tehran đang đánh lạc hướng dư luận khỏi những vấn đề nội bộ của chính nước này.

Trong bối cảnh chính quyền Iran đối mặt với cuộc biểu tình lớn nhất kể từ năm 2022, Tổng thống Trump đã nhiều lần phát tín hiệu về khả năng can thiệp nếu Iran sử dụng vũ lực với người biểu tình. Tuy nhiên, ý định này đang vấp phải những hoài nghi từ chính nội bộ Mỹ cùng với sự phản đối của cộng đồng quốc tế. Nhiều quốc gia Trung Đông được cho là đã tìm cách thuyết phục ông Trump và cảnh báo về hậu quả kéo dài nếu tập kích Iran.

Theo giới chức Mỹ, những phương án đang được trình lên Tổng thống Trump bao gồm tập kích các mục tiêu quân sự bên trong lãnh thổ Iran, mở rộng trừng phạt, và hỗ trợ trực tuyến cho các nguồn tin chống chính phủ Iran. Dù vậy, giới quan sát nhận định, bất chấp những vấn đề kinh tế và làn sóng biểu tình, kể cả việc hệ thống phòng không bị suy yếu nghiêm trọng sau cuộc xung đột hơn 10 ngày với Mỹ và Israel tháng 6 năm ngoái, Iran vẫn được xem là vững mạnh và những cảnh báo của Tehran có thể khiến Mỹ dè chừng.

Tổng thống Trump đã công bố thuế quan 25% với mọi quốc gia giao dịch với Iran. Theo giới chuyên gia, ở thời điểm này, Mỹ sẽ hành động về ngoại giao và thuế quan, chứ không phải quân sự.

Kế hoạch hành động quân sự của ông Trump đã vấp phải hoài nghi từ hai đảng. Thượng nghị sĩ Dân chủ Mark Warner kêu gọi chính quyền Trump tập trung vào việc gia tăng sức ép bên ngoài lên Tehran, thay vì tiến hành tập kích. Còn Thượng nghị sĩ Cộng hòa Rand Paul cảnh báo, một cuộc ném bom Iran có thể khiến người dân nước này quay lưng với Mỹ. Theo báo The Guardian, Ả Rập Xê-út, Thổ Nhĩ Kỳ, Qatar và Oman cũng đã kêu gọi ông Trump không ra lệnh tập kích Iran ngay vào phút chót. Các quốc gia này cảnh báo cuộc tấn công của Washington sẽ gây ra xung đột lớn, khó giải quyết trên khắp Trung Đông.

Các nhà giao dịch dầu mỏ đang theo dõi sát sao diễn biến liên quan đến làn sóng biểu tình tại Iran trong bối cảnh bất kỳ diễn biến leo thang nào có thể làm gián đoạn sản lượng dầu thô của nước này, hoặc khiến chính phủ Iran phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiến lược với nhiều nước xuất khẩu năng lượng lớn ở Trung Đông. Tình hình Iran có thể khiến thị trường năng lượng toàn cầu trở nên căng thẳng, khi nguy cơ gián đoạn nguồn cung và việc phong tỏa eo biển Hormuz có thể đẩy giá dầu biến động mạnh.

Nếu Mỹ hoặc đồng minh Israel can thiệp, căng thẳng có thể lan rộng, kéo các quốc gia láng giềng vào khủng hoảng và đe dọa quyền tiếp cận eo biển Hormuz - nơi trung chuyển khoảng 1/4 lượng dầu vận chuyển bằng đường biển của thế giới. Ả Rập Xê-út, Iraq, UAE và Qatar đều xuất khẩu dầu qua eo biển này. Đây là tuyến hàng hải nối Vịnh Péc-xích với Biển Ả Rập. Chính phủ Iran từng đề cập khả năng phong tỏa tuyến đường này trong trường hợp căng thẳng địa chính trị leo thang, dù trên thực tế chưa từng thực hiện. Nếu điểm nghẽn thương mại này bị gián đoạn, các lô hàng dầu khí từ Iraq, Kuwait, Ả Rập Xê-út và UAE sẽ đối mặt rủi ro lớn.

Mỗi ngày có khoảng 16,5 triệu thùng dầu đi qua eo biển Hormuz, trong đó bao gồm phần lớn lượng dầu xuất khẩu của Iran. Ả Rập Xê-út là nước xuất khẩu nhiều nhất qua tuyến đường này, với khoảng 5 triệu thùng/ngày. Việc đóng cửa eo biển Hormuz có thể làm gián đoạn nghiêm trọng dòng chảy năng lượng từ Trung Đông sang châu Á. Giá dầu Brent và WTI đã có thời điểm tăng lên mức cao nhất trong nhiều tháng khi thị trường phản ứng trước làn sóng biểu tình tại Iran cùng những tín hiệu cứng rắn từ Tổng thống Trump liên quan đến khả năng can thiệp quân sự. Giá dầu thế giới sau đó quay đầu giảm khi ông Trump dịu giọng về vấn đề Iran. Tuy vậy, các nhà phân tích cho rằng diễn biến này chưa đủ để xoa dịu tình hình, khiến thị trường vẫn duy trì tâm lý thận trọng.

Điều cần thiết lúc này là các bên cùng nhượng bộ lẫn nhau, tránh những tính toán và bước đi sai lầm. Một kịch bản khả thi hơn là Iran quay lại bàn đàm phán trực tiếp với Mỹ về chương trình hạt nhân, tên lửa và các lệnh trừng phạt. Đây được xem bước đi mà cộng đồng quốc tế kỳ vọng.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9