Điện ảnh Việt Nam được sinh ra trong chiến tranh

Điện ảnh Việt Nam rất khác biệt, bởi nó được sinh ra trong chiến tranh. Điều này cũng lý giải lý do tại sao tác phẩm điện ảnh đầu tiên của Điện ảnh cách mạng Việt Nam là một bộ phim tài liệu, phim "Trận Mộc Hóa".

"Ngày 15/10/1947, Bộ Tư lệnh Khu 8 quyết định Tổ Nhiếp ảnh phát triển thêm bộ môn điện ảnh, do đồng chí Mai Lộc phụ trách, lấy tên là tổ Nhiếp - Điện ảnh trực thuộc Ban Tuyên truyền, Phòng Chính trị khu… Không có phòng lạnh, anh em có sáng kiến đóng một cái hộp bằng gỗ đựng chậu thuốc và guồng quấn phim, rồi ướp nước đá chung quanh chậu thuốc để hạ nhiệt độ xuống 18 độ C (tiêu chuẩn bảo đảm phim không cháy)", trích cuốn kỷ yếu "Điện ảnh Bưng biền - Điện ảnh cách mạng", đoạn do đạo diễn - nhà quay phim tiền bối - NSƯT Khương Mễ viết.

Trong hoàn cảnh đó, những nhà làm phim vừa là nghệ sĩ đồng thời vừa là người chiến sĩ, một vai vác súng, một vai vác máy để thực hiện sứ mệnh của mình. 

Khi đất nước hòa bình, tinh thần của người chiến sĩ với sự dấn thân, cống hiến hết mình cho nghệ thuật vẫn không ngừng được vun đắp và tiếp nối trong các thế hệ làm phim Việt Nam. Trong thời bình, những chất liệu từ đời thực sẽ ngày càng thêm sống động hơn, muôn màu muôn vẻ hơn và chúng sẽ trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo cho người nghệ sĩ.

Phim ảnh là hiện thực thứ hai, là sự phóng chiếu của hiện thực cuộc sống. Như vậy, điều gì có trong cuộc sống, nó sẽ được tích hợp và phóng chiếu trên màn hình, dẫn đến việc mở rộng biên độ đề tài sáng tác, hay cách thêm "gia vị"... sẽ giúp phim hay hơn, thu hút khán giả hơn.

PGS.TS. Nhà giáo Ưu tú Phan Thị Bích Hà

So với dòng chảy liên tục phát triển của điện ảnh thế giới, điện ảnh Việt Nam - dù có nhiều thành tựu với những tác phẩm kinh điển, sống mãi với thời gian - vẫn chịu nhiều sự gián đoạn bởi các yếu tố khách quan và chủ quan. 

Đến nay, sau 50 năm hòa bình, nền điện ảnh Việt Nam đã đi qua nhiều thăng trầm để tìm hướng phát triển cho chính mình, giữa những làn sóng điện ảnh rất mạnh của khu vực và thế giới.

10 năm trở lại đây, như diễn viên, đạo diễn điện ảnh, NSND Đào Bá Sơn nhận định: "Khoảng độ hơn 10 năm trở lại đây, tôi luôn luôn đánh giá điện ảnh Việt Nam đang phát triển, sẽ tiếp tục phát triển và hy vọng sẽ càng phát triển hơn nữa. 

Bằng chứng là nền điện ảnh của chúng ta có nhiều đạo diễn trẻ nhưng rất giỏi! Chúng ta cũng có rất nhiều bộ phim được chiếu bên cạnh các phim bom tấn ở rạp, và khán giả vẫn lựa chọn phim Việt".

Đặc biệt, trong hai năm 2024-2025, nền điện ảnh Việt Nam đã ghi được những dấu ấn đậm nét khi không chỉ gia tăng số lượng phim được phát hành mà chất lượng phim cũng được đánh giá cao, nhiều phim có doanh thu trăm tỉ, trở thành các hiện tượng phòng vé. 

Chỉ tính riêng thị trường phim Việt năm 2025, theo số liệu từ Box Office Vietnam, tổng doanh thu phim Việt đạt khoảng 5.700 tỉ đồng, vượt xa doanh thu của năm 2024 (khoảng 4.700 tỉ đồng). 

Trong đó, tổng doanh thu của top 10 phim Việt lên đến 2.765 tỉ đồng, tăng hơn 1.715 tỉ đồng so với tổng doanh thu của top 10 phim Việt năm 2024. Đặc biệt, phim "Mưa đỏ" (714 tỉ đồng) trở thành top 1 dự án ăn khách nhất, có doanh thu cao hơn gấp đôi phim top 2 "Bộ tứ báo thủ" (332 tỉ đồng).

Mới đây, Bộ Văn hóa Thể thao & Du lịch đã công bố "10 sự kiện văn hóa – tiêu biểu của năm", trong đó có "Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 24 và dấu ấn của bộ phim "Mưa đỏ" cho thấy đóng góp nổi bật của ngành điện ảnh trong tiến trình phát triển công nghiệp văn hóa; Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần thứ III (DANAFF III) với nhiều điểm mới". 

Những minh chứng trên đã phản ánh rõ nét bước chuyển mình mạnh mẽ của nền điện ảnh đương đại cũng như những đóng góp của nó cho nền kinh tế - văn hóa của nước nhà.

TP. Hồ Chí Minh là trung tâm điện ảnh của cả nước. Nơi đây tập trung hầu hết các hãng phim tư nhân tên tuổi; có số lượng rạp chiếu phim nhiều nhất cả nước; khán giả TP chiếm tỉ trọng rất lớn trong tổng doanh thu phòng vé; quy tụ hàng loạt nhà sản xuất - đạo diễn - biên kịch - diễn viên với hệ sinh thái trọn vẹn từ sáng tác - sản xuất - hậu kỳ - phát hành - truyền thông... 

Nhờ có tính năng động, cởi mở, sáng tạo, TP. Hồ Chí Minh vẫn luôn đi đầu với nhiều xu hướng điện ảnh mới, mô hình sản xuất - hợp tác quốc tế, là nơi giao lưu - trao đổi - hội nhập của điện ảnh Việt…

Và từ ngày 31/10/2025, TP. Hồ Chí Minh chính thức trở thành Thành phố sáng tạo điện ảnh của UNESCO. 

Ông Jonathan Baker, Trưởng Đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, nhấn mạnh: "Một trong những thế mạnh lớn nhất của Thành phố là sức sống của thế hệ trẻ. Sự tò mò, sáng tạo và tinh thần sẵn sàng khám phá những hình thức biểu đạt mới, điều này đang dần hình thành nên một môi trường năng động cho điện ảnh nói riêng và cho lĩnh vực văn hóa nói chung".

Việc TP. Hồ Chí Minh được UNESCO công nhận là "Thành phố sáng tạo về điện ảnh" đã mở ra tương lai phát triển mới, nhiều triển vọng cho ngành phim trong nước.

Để hoàn thành nhiệm vụ, TP. Hồ Chí Minh đã đề ra sáu cam kết gửi UNESCO. Nhằm hiện thực hóa sáu cam kết trên, TP sẽ triển khai các sáng kiến trọng điểm (như trong video trên). 

Những thế mạnh vốn có của TP. Hồ Chí Minh kết hợp với việc triển khai năm sáng kiến trọng điểm này sẽ trở thành nguồn năng lượng mạnh mẽ, động lực quan trọng cho hành trình phát triển của TP. Hồ Chí Minh, với tư cách một Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực điện ảnh của UNESCO.

Cũng như âm nhạc, hội họa, điêu khắc... trong Bảy môn nghệ thuật, điện ảnh mang một ngôn ngữ kết nối riêng, dường như không có giới hạn ngôn ngữ, văn hóa, quốc gia… 

Đến nay, sau 50 năm kể từ Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, điện ảnh Việt Nam đã trở thành một lĩnh vực quan trọng trong nền công nghiệp không khói, với khả năng tạo giá trị kinh tế lớn dựa trên tri thức - sáng tạo - dịch vụ. Điện ảnh cũng trở thành một trong các cầu nối văn hóa hữu hiệu, góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới.

Năm 2025 chứng kiến lần đầu tiên, Tuần lễ Điện ảnh Việt Nam có mặt ở Paris - một trong những trung tâm điện ảnh lớn của Châu Âu, nơi anh em nhà Lumière tổ chức buổi chiếu phim đầu tiên (1895) trên thế giới - trình chiếu 17 phim Việt Nam tiêu biểu trong 50 năm (1975–2025). 

Cũng năm 2025, Việt Nam lần đầu tiên có gian hàng chính thức tại TIFFCOM – Tokyo (Tokyo International Film Festival Content Market, tạm dịch: Hội chợ phim và truyền hình), qua đó không chỉ giới thiệu về điện ảnh, về các "phim trường" tự nhiên - điểm đến quay phim ở Việt Nam mà còn thu hút đầu tư - hợp tác quốc tế trong sản xuất - phát hành...

Bên cạnh đó, trong năm 2025, đa dạng các hoạt động ở các quy mô, mức độ, phạm vi khác nhau đã diễn ra, qua đó góp phần thúc đẩy điện ảnh nước nhà tiếp tục phát triển. 

Trong đó có Liên hoan phim Quốc tế TP. Hồ Chí Minh (HIFF) với nhiều hoạt động hỗ trợ và liên hoan phim sinh viên, phim ngắn; Liên hoan phim khoa học (từ 2010 tại Việt Nam) thúc đẩy giáo dục thế hệ trẻ với chủ đề "Nghề xanh"; Liên hoan phim Tài liệu châu Âu – Việt Nam (từ 2009) kể những câu chuyện đời thực về văn hóa, xã hội, con người... qua 18 phim tài liệu xuất sắc từ các nước Châu Âu và Việt Nam; hoạt động giao lưu văn hóa với Tuần phim Việt Nam tại Lào, Liên hoan phim Nhật Bản tại Việt Nam...

"Muốn điện ảnh Việt Nam đến được với thế giới, các nhà làm phim cần phải bám chặt vào chính những vấn đề của dân tộc của mình, những điều cốt lõi của đất nước mình. Đó là những điều mà thế giới không có.

Bởi vì khán giả thế giới chỉ thích xem những gì họ không có, tìm hiểu những điều họ chưa thấy, họ không biết. Cho nên, một khi tác phẩm điện ảnh đi sâu vào mạch nguồn của dân tộc, phản ánh những vấn đề cốt lõi của đất nước, thì tôi cho rằng, những tác phẩm ấy sẽ ăn khách với khán giả quốc tế, sẽ có cơ hội vượt ra khỏi biên giới Việt Nam", đạo diễn - NSND Đào Bá Sơn nhận định.

NSND Đào Bá Sơn chia sẻ quan điểm để điện ảnh Việt Nam đến được với thế giới

Trong lịch sử điện ảnh thế giới mà điển hình là điện ảnh Iran, hay trong lịch sử điện ảnh Việt Nam, không thiếu các trường hợp thành công dù phim vẫn còn hạn chế về kĩ thuật, công nghệ. 

Đơn cử như "Cánh đồng hoang", phim đen trắng ra đời trong thời điểm trên thế giới đã có phim màu, kĩ thuật làm phim phát triển. Vậy vì đâu một bộ phim chưa quá hoàn thiện về mặt kĩ thuật như "Cánh đồng hoang" có thể vượt qua rất nhiều phim của các nền điện ảnh phát triển để giành được giải thưởng danh giá nhất - Huy chương vàng tại Liên hoan phim Quốc tế Mát-xcơ-va năm 1981?

PGS.TS. Nhà giáo Ưu tú Phan Thị Bích Hà cho biết: "Người viết kịch bản là nhà văn Nguyễn Quang Sáng, một người con của miền Tây Nam bộ. Ông sống và hít thở trên vùng trời sông nước Nam bộ. 

Đạo diễn Nguyễn Hồng Sến - người "dịch chuyển" ý tưởng từ câu chữ sang hình ảnh - cũng là một người con Nam bộ. Ông trưởng thành trong không gian văn hóa Nam bộ. Nhà quay phim Lâm Tới, diễn viên Thúy An (vai cô Sáu Xoa)... cũng đều là những người con Nam bộ. 

Họ đã đem những chi tiết rất riêng của vùng đất nơi mình sinh sống vào trong phim. Chính những chi tiết rất sống động, rất thật ở "Cánh đồng hoang" đã làm người xem tin và yêu bộ phim". 

Điều này cũng một lần nữa chứng minh cho nhận định của NSND Đào Bá Sơn về việc "bám vào mạch nguồn của dân tộc" trong việc làm phim. Đồng thời cũng từ đây, ta nhận thấy vai trò quyết định của yếu tố con người, trong việc tạo ra thành công của một bộ phim.

Ngoài ra, để điện ảnh có thể đi đường dài, "các tác phẩm nghệ thuật không nên chỉ đi theo la bàn của "Chân - Thiện - Mỹ" mà còn cần thêm yếu tố "Ích", để tạo thành "Chân - Thiện - Mỹ - Ích". Bởi một khi tác phẩm có lợi nhuận, tạo được giá trị thặng dư, ta sẽ có vốn để tái sản xuất, tái sáng tạo cho những dự án phim khác. Hơn nữa, lợi nhuận cũng là một trong những thước đo cho thành công của một tác phẩm. Vậy nên ngoài các giá trị nghệ thuật, các nhà làm phim còn phải đau đầu vì câu hỏi: "Phim có bán vé được không?". 

Nhìn trong chiều dài lịch sử điện ảnh, hầu hết mọi tác phẩm ăn khách đều là những tác phẩm gửi gắm những thông điệp có giá trị, đơn cử như trường hợp của phim "Ván bàn lật ngửa" được đề cập đến trong đoạn video trên.

50 năm sau Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, Việt Nam ta đang có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế lớn chưa từng có trong lịch sử. Và trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, điện ảnh hứa hẹn sẽ góp một phần không nhỏ trong sự phát triển và thịnh vượng chung của đất nước. 

Như Archimedes từng nói: "Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng Trái Đất lên", có lẽ với những "điểm tựa" hiện có từ sức mạnh lịch sử và những nền tảng đương đại, chúng ta có thể kỳ vọng nền điện ảnh Việt Nam sẽ sớm được "nhấc bổng" để vút bay trên bầu trời nghệ thuật.