Chợ Bến Thành - một trong những biểu tượng của Thành phố, vừa khoác lên mình tấm áo mới. Đặc biệt, mái chợ được sơn màu đỏ tươi, thu hút sự chú ý của đông đảo người dân và du khách đến chợ để chụp hình, mua sắm, khiến không khí tại chợ rộn ràng hơn bao giờ hết.

Chị Lưu Len - Kiều bào Hoa Kỳ chia sẻ: “Về đây thấy chợ sửa sang, sơn mới lại, thấy mới mẻ hơn, sạch sẽ hơn, không khí trang hoàng Tết cũng thấy vui hơn.

Với các tiểu thương như bà Trương Thị Tuyết Trinh – Chủ quán Bé Chè, chợ Bến Thành, TP. Hồ Chí Minh cũng không giấu được niềm phấn khởi: “Nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm. Chúng tôi là tiểu thương chợ Bến Thành bán trên 40 năm rồi, rất vui mừng, rất phấn khởi. Tháng Chạp gọi là Tết rồi, một sự thay đổi mới là hàng hóa tràn ngập, không riêng gì cá nhân mình, mà là tất cả mọi người, đầy hết. Sẽ bán được, chợ Bến Thành sẽ càng ngày càng phát triển, càng ngày càng đi lên.”

Kiều bào và tiểu thương nói gì về diện mạo mới của chợ Bến Thành

Việc phân phối hàng Tết bên cạnh chợ truyền thống, thì các kênh trực tuyến (online) tiếp tục tăng trưởng bùng nổ. Dù các kênh bán lẻ hiện đại chưa thể áp đảo chợ truyền thống, nhưng trong bối cảnh công nghệ phát triển và hành vi tiêu dùng thay đổi, đa phần các chợ truyền thống đều đang gặp khó khăn khi số người đi chợ mua sắm trực tiếp có xu hướng giảm. Chỉ có các ngành hàng thiết yếu như lương thực, thực phẩm vẫn giữ được lượng khách tương đối ổn định.

Để giữ chân khách hàng, chợ truyền thống không thể chỉ thay mới về tấm áo bên ngoài, mà còn phải đổi mới từ bên trong mô hình hoạt động.

Nhiều thách thức trong chuyển đổi số ở chợ truyền thống

TP. Hồ Chí Minh hiện có 3 chợ đầu mối, 402 chợ dân sinh. Để chợ hoạt động tốt trong bối cảnh mới, Sở Công Thương Thành phố đang triển khai đề án "Mô hình chợ thích ứng với dịch bệnh và chuyển đổi số", tầm nhìn đến năm 2030, 2035. Hiện đề án đã được thông qua, khả năng sẽ triển khai trong quý I/2026. Toàn bộ hệ thống chợ sẽ được sàng lọc, phân nhóm.

Nhóm chợ có khả năng duy trì sẽ được nâng cấp có chọn lọc, tập trung vào vấn đề vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm, phòng cháy và chữa cháy, tổ chức lại ngành hàng và tăng cường quản lý, truy xuất nguồn gốc.

Với nhóm chợ hoạt động kém hiệu quả, hạ tầng xuống cấp, ngành hàng manh mún, Sở Công Thương sẽ tính toán đến việc chuyển đổi, có thể chuyển đổi công năng hoặc áp dụng mô hình quản lý, kinh doanh mới.

Riêng những chợ có lợi thế về vị trí, lịch sử hoặc bản sắc sẽ được tiếp tục đầu tư để phát huy giá trị không chỉ về thương mại mà còn về du lịch và văn hóa.

Nhìn rộng ra khu vực Đông Nam Á, trong những năm gần đây, các khu chợ truyền thống tại Thái Lan có sự chuyển mình mạnh mẽ để có thể tồn tại và phát triển. Không chỉ đẩy mạnh việc quảng bá những nét văn hóa đặc sắc của chợ truyền thống, họ còn ứng dụng công nghệ hiện đại vào việc kinh doanh. Xu hướng chuyển đổi số không chỉ thực hiện ở một vài chợ, mà lan rộng thành một hệ sinh thái nhờ sự hỗ trợ từ chính phủ, thông qua Cơ quan Xúc tiến Kinh tế Số - DEPA.

Từ 10 năm trước, Chính phủ Thái Lan đã triển khai nhiều biện pháp nâng cao năng lực cạnh tranh cho tiểu thương chợ truyền thống trước sự cạnh tranh khốc liệt của các siêu thị. Các biện pháp bao gồm hỗ trợ tài chính, giảm thuế, phí, cước viễn thông và triển khai phong trào ứng dụng các công nghệ hiện đại vào chợ truyền thống.

Chợ Chatuchak ở Bangkok, khu chợ trời lớn nhất thế giới có diện tích 11ha, được xem là hình mẫu thành công trong việc kết hợp giữa chợ truyền thống và công nghệ số ở Thái Lan.

Các giải pháp là áp dụng ví điện tử, thanh toán qua mã QR, bán hàng qua mạng xã hội, giúp tiểu thương tiếp cận khách hàng rộng rãi hơn. Hầu hết trong số hơn 15.000 gian hàng tại chợ Chatuchak hiện đã chấp nhận thanh toán qua ThaiQR

Cơ quan Xúc tiến Kinh tế Số - DEPA cũng cho xây dựng bản đồ & App mua sắm. Du khách sử dụng các ứng dụng chỉ đường và cẩm nang số để định vị 27 khu vực hàng hóa trong chợ để tránh bị lạc và dễ dàng mua sắm.

Mô hình "Chợ không dùng tiền mặt" cũng rất phổ biến tại các tỉnh miền Nam Thái Lan. Trong đó, Ranong là địa phương đi đầu trong việc triển khai chính sách thanh toán điện tử của chính phủ, bắt đầu từ năm 2017. Các tiểu thương được tập huấn quét mã QR để nhận tiền, giảm giao dịch tiền mặt. Du khách thoải mái quét mã để mua thịt xiên nướng tại chợ, dễ dàng trải nghiệm văn hóa địa phương.

Chuyển đổi số mô hình chợ truyền thống tại Thái Lan

Tính đến tháng 1/2022, Thái Lan có 54,5 triệu người sử dụng internet, tức 77,8% dân số, là mức cao trong khu vực Đông Nam Á. Đây là nền tảng thuận lợi để thúc đẩy việc chuyển đổi số.

Các khu chợ truyền thống giờ đây gắn liền với ngành du lịch, vốn là trụ cột kinh tế, chiếm đến 18% GDP của Thái Lan. Chính vì vậy, chính phủ nước này luôn xem trọng việc đầu tư cho chợ truyền thống, qua đó kích thích du lịch.

Chợ là trung tâm của sinh hoạt cộng đồng, và sức sống của chợ, cũng là sức sống của nền kinh tế.

Thay đổi để thích ứng với xu hướng hiện đại là điều tất yếu. Những kinh nghiệm của các nước trong khu vực có điều kiện tương đồng với Việt Nam cũng rất đáng tham khảo. Vậy làm sao để các chợ truyền thống tại TP. Hồ Chí Minh tái khẳng định vị thế của mình? Theo Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Dũng - Trưởng Bộ môn Logistics, Trường Đại học FPT (Cơ sở TP. Hồ Chí Minh) - một trong những thành viên tham gia đề án "Mô hình chợ thích ứng với dịch bệnh và chuyển đổi số" của Sở Công Thương Thành phố, việc chỉnh trang diện mạo, cơ sở vật chất của chợ truyền thống mà vẫn giữ nguyên nét kiến trúc đặc trưng cũng như các họa tiết cổ xưa của chợ truyền thống có hiệu ứng tích cực đối với các hoạt động du lịch, mua sắm cũng như thúc đẩy hoạt động kinh doanh của chợ. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, với sự thay đổi đáng kể của hành vi người tiêu dùng, tính đa dạng của các nền tảng trực tuyến cũng như sự phát triển của các kênh phân phối hiện đại, ví dụ như siêu thị, trung tâm thương mại hay cửa hàng tiện lợi, thì các chợ truyền thống phải có sự thay đổi nhất định cho phù hợp, đặc biệt là về sự xuống cấp của cơ sở vật chất để có thể cạnh tranh sòng phẳng với những kênh phân phối trong hệ sinh thái phân phối hàng hóa tiêu dùng tại TP. Hồ Chí Minh.

“Để khẳng định vai trò đó, tôi nghĩ rằng thay đổi diện mạo chưa đủ, mà chúng ta cần phải có giải pháp, kế hoạch toàn diện để đảm bảo sự tồn tại và phát triển bền vững và lâu dài của chợ truyền thống.” - Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Dũng chia sẻ.

Lời giải nào cho bài toán nâng cao vai trò chợ truyền thống?

Về hướng đi của chợ truyền thống sắp tới, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Dũng đề xuất: “Trước tiên là cần phải xây dựng một bộ tiêu chí đánh giá một cách cụ thể và toàn diện, từ đó những chợ cụ thể sẽ xác định ra các đặc điểm riêng cũng như những điểm hạn chế và có một lộ trình phát triển đầy đủ, theo đúng tiến độ. Chúng ta làm sao phải nâng cao chất lượng, minh bạch về nguồn gốc sản phẩm đang kinh doanh tại chợ, phổ biến kiến thức cho tiểu thương, người bán hàng để gia tăng nhận thức về vai trò của chất lượng hàng hóa, từ đó họ không chỉ là những người bán hàng thông thường, mà họ sẽ là những đại sứ đại diện cho chất lượng và uy tín của chợ.

Thứ hai là phải nâng cao cơ sở vật chất về không gian địa lý. Chúng ta thấy rằng thay đổi diện mạo cũng là một yếu tố tích cực rồi, tuy nhiên chúng ta cần phải đảm bảo cơ sở vật chất được cải thiện một cách đầy đủ hơn, ví dụ như bố trí khoa học về không gian, các gian hàng, sạp hàng để người tiêu dùng dễ dàng tìm kiếm sản phẩm. Lối đi phải rộng rãi và đẩy đủ ánh sáng, đặc biệt là có một hệ thống thu gom và xử lý rác thải.

Yếu tố thứ ba mà theo tôi rất quan trọng, đó là nâng cao chất lượng kết nối xã hội ở chợ truyền thống, đây là giá trị cốt lõi. Ví dụ như những câu chuyện, những lời hỏi thăm, hay sự niềm nở của tiểu thương, người bán hàng. Đó là những yếu tố sẽ gia tăng được sự kết nối, tạo ra sự thân thuộc cũng như kết nối cảm xúc giữa người mua và người bán trong dòng chảy thường nhật. Ban quản lý chợ cần phải tính toán làm sao để phát triển đặc tính đó, để chợ trở thành một địa điểm du lịch, không chỉ tạo ra sự độc đáo cho người dân địa phương hay du khách, mà nó còn là yếu tố để duy trì, phát huy bản sắc dân tộc. Ví dụ có thể tổ chức những hội chợ, sự kiện trưng bày những sản phẩm truyền thống, sản phẩm thủ công mỹ nghệ.

Chúng ta cũng cần phải thúc đẩy chuyển đổi số ở góc độ về quản lý và những giao dịch trực tuyến tại chợ, như vậy chúng ta sẽ đảm bảo được các vấn đề về thống kê, báo cáo cũng như tạo sự tiện lợi cho khách hàng khi mua sắm thông qua những công nghệ mới, đặc biệt là chúng ta sẽ thu hút được thế hệ trẻ, GenZ vào trong chợ truyền thống.

Không chỉ ở góc độ về Ban quản lý chợ, mà cần phải có sự phối hợp với các cơ quan, ban, ngành, tiểu thương cũng như các đối tác, thì tôi nghĩ rằng với sự phối hợp đó, hay theo cơ chế xã hội hóa trong vấn đề cải thiện cơ sở vật chất, thì tôi tin rằng chúng ta sẽ đạt được kết quả lạc quan, một lần nữa khẳng định được vai trò, vị thế rất quan trọng của chợ truyền thống trong hệ thống phân phối hàng hóa tiêu dùng tại TP. Hồ Chí Minh.”

Chợ truyền thống có không gian để tồn tại. Các kênh phân phối hiện đại có dư địa để phát triển. Mấu chốt của vấn đề không nằm ngoài việc tìm ra điểm cân bằng giữa truyền thống và hiện đại.

Trong đó, không tránh khỏi một số yếu tố truyền thống đã trở nên quá lạc hậu, buộc phải thay đổi toàn diện. Cứ như một năm cũ qua đi, nhường chỗ cho một năm mới sắp đến.

Tuy nhiên, cũng có những yếu tố trường tồn, giá trị văn hóa cốt lõi không thể thay thế, dù có xen lẫn yếu tố hiện đại vẫn sẽ tiếp tục phát huy ở tầm cao hơn. Chỉ những nơi có sự tiếp xúc trực tiếp giữa người với người, mới là sự tương tác chất lượng nhất, mới mang lại cái Tết trọn vẹn nhất.

>>> Xin mời quý vị đón xem Thời sự HTV lúc 20 giờ và Chương trình Thế giới 24G lúc 20 giờ 30 phút mỗi ngày trên kênh HTV9